Et ve Balık Kurumu Hayvancılık Sektörün Öncüsüydü.

Et ve Balık Kurumu Türkiye’nin hayvancılık üretimine artı değer katarken Tüketicilerin sağlıklı, yerinde ve hesaplı fiyatlarla ile ürün sunan kamu markasıdır. Türkiye’nin devletçi politikalarını uygun olarak ikinci dünya savaşı sonrası oluşan hayat Pahalılığı ile mücadele amacıyla 1 Ekim 1952 tarihlinde Bakanlar Kurulu Kararı ile Et ve Balık Kurumu kurulur. Türkiye’nin ekonomik bağımsızlığının kaleleri niteliğindeydi.

Et ve Balık Kurumu’nun faydaları

Devlet tarafından kurulan Et ve Balık Kurumu, Süt Endüstrisi Kurumu (SEK) ve Yem Sanayi İşletmeleri (YEMSAN) ile tarım ve hayvancılık sektörünün içinde üretici ve satıcı olarak öncü rol oynamıştır.

Bölgesel kalkınmaya destek vererek bölgeler arasında gelişmişliğin yayılmasına katkı sundu. Ekonomik olarak geri kalmış bölgelerinde hayvancılık ve tarımın gelişimine öncü oldu.

Özel sektörün ve sermaye şirketlerinin zayıf olduğu dönemde 1980 yılına kadar Hayvancılık sektörü ve et ihracatında öncülük yaptı. Yetişmiş eleman yetiştirerek sektörün insan kaynağı oluşturdu.

Kar odaklı değil toplumsal fayda odaklı hizmet verdi. Kayıtlı ekonominin önemli kurumlarından biri oldu. Paydaşlarına ve ülkeye kattığı katma değer, EBK’ya verilen katkının çok üstünde olmuştur.

Çalışanların gelir düzeyleri, sosyal hakları özel sektöründe çalışanlarının üstünde oldu. Sosyal tesisleri ve etkinlikleri ile kültüre ve kent yaşamına katkı sundu.

Kamuya ait Silahlı kuvvetler, yurtlar, üniversiteler gibi yüksek alım yapan kurumların ihtiyaçlarını başarılı karşılandı.

Fiyat istikrarı sağladı, halkın uygun fiyatla ürün almasını, üreticilerin ise yüksek fiyatla ürün satmasını sağladı.

Et ve Bakıl kurumunun Özelleştirilmesi

Tarım ve hayvancılığa önemli katkılar sunmasına rağmen Yanlış siyasi tercihler ve politikalar, ehliyet ve liyakatın kaybolması, ekonomik krizler, çalışan ve Stk’larının yeterince sahip çıkmaması, siyasi çekişmeler, dış faktörler gibi nedenler ile işletmeler zamanla zarar eder hale geldi. KİT’lerin özelleştirme gerekçeleri ve programı ile  bakanlar Kurulunun 20/05/1992 tarih ve 3088 sayılı kararı ile özelleştirme kapsamına alındı.

22/01/1993 tarih Et ve Balık Ürünleri A.Ş. olarak değiştirildi. Özelleştirme kapsamında 1995’te 2004 yılına kadar uruma bağlı 37 işletmeden 18’i satıldı. İşletmelerden 5’i bedelsiz olarak kamu kurumlarına devredilirken 3 işletme kapatıldı.

Özelleştirme süreci başarılı yürütülememiş, özelleştirme sonrası denetim ve işletmelerin ayakta kalması sağlanamamıştır. Bir çok işletmemin kapanması, bu işletmelere ait arsaların bazılarının üretim ve hizmet için değiş rant amaçlı yapılaşmaya açıldığı itiraz ve tartışma konusu olmuştur.

2005’te Et ve Balık Kurumu kalan 8 işletmeyi özelleştirme kapsamı dışına çıkarıldı. 2010 yılında ithalata dayalı hizmet vererek üretimde düşüşün artmasına neden oldu. 27 Nisan 2013’te Bakanlar Kurulu kararı ile Kurumun adı Et ve Süt Kurumu olarak değiştirildi. Kurumun adının neden değiştiği, geçmiş marka bilinirliği neden sıfırlandığı, üretime değil de ithalata dayalı bir politika neden izlendiği soruları cevap bulamadı.

Özelleştirme ile Türkiye Cumhuriyeti devletinin bütçe açıkları azalmadığı gibi yıllar içinde bütçe açıkları artmış, borçluluğu, faiz ödemeleri, sosyal yardımları artmıştır.

Hayvancılığın çökmesi, fiyatların artması sonucu oluşan tepkiler sonucu Hükümet Kurumu tekrar açma kararı alır.  Hükümet uyguladığı politikalar ile kendi siyasi geleceğini öne çıkarırken kurumun zararlarının büyümesine, üretimin azalıp ithalatın atmasına neden oldu.

Kurum 2018 yılında 491 milyon 116 bin TL zarar, 2019’da 34 milyon 664 bin TL zarar, 2020 yılında 222 milyon 991 bin TL zarar, 2021 yılında ise 520 milyon 990 bin TL zarar etti. 2022 yılında ise 652 milyon TL zarar etti . 2022 yılındaki zararla birlikte kurumun birikmiş zararı 2 milyarın üstüne çıktı.

Satılan birçok Kombinanın son durumu bilinmiyor. Tekrar açılan Kombinaların ise ne kadar yatırımla yeniden işletmeye açıldığı konusu da bilinmiyor.

Özelleştirilen Et ve Balık Kurumu Kombineleri

Şanlıurfa Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Dem-Et Demir Et Entegre Tesisleri San. ve Tic. A.Ş.’ye satıldı. 2018 yılından sonra tekrar kurulma çalışmaları başladı. Sonucu bilinmiyor.

Elazığ Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Elazığ Et Ürünleri Entegre Tesisleri San. ve Tic. A.Ş.’ye satıldı. İşletme devam etmektedir.

Bursa Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Et-Ba Bursa Ortak Girişim Hay. Tar.ve Su Ür. San. A.Ş.’ye satıldı. Sözcü gazetesinin haberine göre Ankara yolu Karapınar mevkiinde bulunan Et Balık Kurumu’nun 60 dönümlük arazi ve fabrikası üzerine  AVM yapıldı.

Kars Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Çelikler Turizm ve Gıda Sanayi Ticaret Ltd. Şti’ne satıldı. Kombine arazisine daha sonra villalar yapıldığı eleştirileri basında yer aldı.

Tatvan Et Kombinası: 23.04.1995 yılında özelleşti. 2019 yılında yeniden faaliyete geçmiştir.

Suluova Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Amasya Pancar Ekicileri Kooperatifine satıldı.

Afyon Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Özerler Holding A.Ş.’ye satıldı.

Malatya Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Malet Malatya Et ve Et Ürünleri San. Tic. A.Ş.’ye satıldı.

Kastamonu Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Kastamonu Et Gıda ve Turizm Sanayi Ticaret A.Ş.’ye satıldı. Sonra birkaç kez el değişti. Son olarak Askeri kuruma devredildiği ,soğuk hava depolarının kapalı olduğudur.

Bayburt Et Kombinası: 23.04.1995 yılında Nurtat Koloğlu Et Balık Ürünleri İth. İhr. İnş. Tic. A.Ş.’ye satıldı.

Ağrı Et Kombinası: 23.04.1995 tarihinde 25 milyar TL’ye satıldı özelleştirilmiş, bir yıl sonra 60 milyar liraya geri alınmıştır. İl özel idaresine devredilmiş ve kapanmıştır. 2007 yılında tekrar kurum bünyesine alınarak açılmıştır. Ağrı ve Iğdır hizmet bölgesidir.

Ankara Et Kombinası: 03.07.1995 yılında kombineyi işleteceğiz diyen bir gurup kooperatif kurup işletmeyi 22.3 milyon dolara satın aldı. Satış sonrası kooperatif A.Ş.’e devredildi. Kombinanın arsasının 50 dönümünü, yıllığı 10.5 milyon dolardan 12 yıllık kontrat ile Migros’a kiraladılar. Migros bu arsaya “Ankara’nın ve de Balkanların en büyük alışveriş merkezini kurdu. Migros Alışveriş merkezindeki 100 dükkanın 70’ini”EBK kombinasını işleteceklerini söyleyen “ileri görüşlü işadamlarına verdi. İşadamları bu dükkanları da yıllığı 15 milyon dolardan kiraladı. Aynı girişimci işadamları, arsanın kalan 50 dönümlük bölümünü de bir Alman şirketine 100 milyon dolara devrettiler.

İskenderun Soğuk Depo: 03.07.1995 yılında satıldı.

Erzincan Et Kombinası: 11.08.1995 2012 yılında Erzincan İl Özel İdaresine ait olan Erzincan Tavuk Kombinası Kurumumuza devredilmiştir.

Burdur Et Kombinası: 04.02.2000 yılında Burdur STK’lar tarafından kurulan Burdur Güç Birliği Gıda Sanayi ve Ticaret  A.Ş.’ye satıldı.

Gaziantep Et Kombinası: 04.02.2000 yılında Gaziantep Et Kombinası Gıda İnş. Elektronik San. Tic. A.Ş.’ye satıldı.

Eskişehir Et Kombinası: 04.02.2000 yılında Çelikler Turizm ve Gıda Sanayi Ticaret Ltd. Şti.’ne satıldı.

Sivas Et Kombinası: 04.02.2000 yılında Sivas Ticaret Borsasına satıldı. Kısa sürede kapandı. 2015 yılında kuruma devredilerek tekrar açıldı.

Manisa Et Kombinası: 12.05.2004 yılında May Et Ürünleri ve Gıda Sanayi Ticaret Ltd. Şti.’ye satıldı.

Samsun Soğuk Depo: 03.05.2004 tarihinde satıldı.

Et ve Süt Kurumu Erzurum kombinası

Et ve Balık Kurumu devredilen işletmeleri

Kızıltepe Et Kombinası: Jandarma Genel Komutanlığına 18.05.1994 devredildi.

Yüksekova Et Kombinası: 13.08.1997 tarihinde Jandarma Genel Komutanlığına devredildi.

Fatsa Et Kombinası: Her mevsimde balık konserve üretmekteydi. 28.02.2001 Samsun 19 Mayıs Üniversitesine devredildi.

Konya Et Kombinası: 08.11.2004 Konya Meram Belediyesine devredildi.

Kayseri Et Kombinası: 08.11.2004 Kayseri Büyükşehir Belediyesine devredildi.

Terörün olumsuz etkisi ile birleşince doğu ve güneydoğu bölgelerinde hayvancılık sektörü bir daha ayağa kalkamadı.

Et ve Süt Kurumu Trabzon kombinası

Et ve Balık Kurumu’nun kapatılan işletmeleri

• Trabzon Balık Mamulleri Fabrikası – 08.07.1999 tarihide kapatıldı. 2022 yılında yeniden faaliyete geçer.
• Zeytinburnu Et Kombinası 24.04.2003 tarihinde kapatıldı. Araziyi 2007 yılında TOBB aldı. 70 metre gökdelen yapımı için girişimler dava konusu oldu.
• Haydarpaşa Et Sanayi İşletmesi 1956 yılında kuruldu, 24.04.2003 tarihinde kapatıldı. 2020 yılında binanın çevresi otopark ve kafe olarak kullanılmaktadır. İçi ise yıkık, bakımsız, metruk haldedir.

Özelleştirme kapsamından çıkarılan işletmeler

Et ve Balık Kurumu hayvancılığın çökmesi, ithalatın yükselmiş ve fiyatların artması üzerine çözüm bulamayarak tekrar 24/07/2006 tarih, 2006/T-25 sayılı Kararı yeniden yapılandırılarak, hayvancılık sektöründe düzenleyici ve destekleyici bir rol üstlenmesi kararı alınmış ve kalan işletmelerde faaliyetler yeniden devam etmiştir. Bu işletmeler;

Adana Et Kombinası: 1975 yılında faaliyete geçti. Büyükbaş 320, küçükbaş 2000 adet kesim kapasitesine sahiptir. Adana, Gaziantep, Hatay, Mersin, Kahramanmaraş, Karaman, Kilis, Niğde ve Osmaniye bölgelerini kapsamaktadır. (Konya’nın Ereğli, Emirgazi, Halkapınar, Karapınar ilçeleri hizmet alanıdır.

Bingöl Et Kombinası: 1978 yılında faaliyete geçti. 2011 yılında yenilme çalışmaları sonucu tekrar açıldı. Bingöl, Elazığ, Malatya, Muş ve Tunceli hizmet bölgesidir.

Denizli Et Kombinası : 2014 tarihinde Denizli Et Kombinası faaliyete geçti. Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Antalya, Manisa, Uşak, Burdur, Afyon, Isparta hizmet bölgesidir.

Diyarbakır Et Kombinası: 1973 yılında açıldı. Diyarbakır, Adıyaman, Batman, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak hizmet bölgesidir.

Erzincan Tavuk Kombinası: 2016 yılında yeniden faaliyete geçer.

Erzurum Et Kombinası: 1953 yılında kuruldu. Özelleştirme dönemi faaliyetleri durdu. 2017 yılında yeniden faaliyete geçer.

Sakarya Et Kombinası : 1978 yılında kuruldu. Sakarya, Bilecik, Balıkesir, Bolu, Bursa, Düzce, Çanakkale (Anadolu),  İstanbul (Anadolu),  Kütahya, Kocaeli,  Yalova ve Zonguldak hizmet bölgesidir.

Sincan Et Kombinası: 1973 yılında kuruldu. Ankara, Aksaray, Bartın, Çankırı, Eskişehir, Karabük, Kastamonu, Kırıkkale ve Konya hizmet bölgesidir.

Sivas Et Kombinası: 2016 yılında yeniden faaliyete geçer. Sivas, Tokat, Elbistan (Kahramanmaraş) bölgelerini kapsamaktadır. (Kahramanmaraş’ın Elbistan, Afşin, Göksun, Ekinözü, Nurhak ilçeleri  ve Giresun Şebinkarahisar, Alucra ve Çamoluk Sivas Et Kombinası bölgesi içindedir.

Trabzon Et Kombinası : Trabzon, Artvin, Giresun, Gümüşhane, Ordu ve Rize bölgelerini 

Van Et Kombinası : 2011 yılında depremde zarar gördüğü gerekçesi ile kapatılmıştır. 2019 yılında yeniden faaliyete geçmiştir. Van, Hakkâri ve Bitlis hizmet bölgelerinidir.

Yozgat Et Kombinası : 2011 yılında Yozgat Belediyesi mülkiyetinden tekrar Yozgat Et Kombinası Kurumumuza devredilmiştir. Yozgat, Amasya, Çorum, Kırşehir, Nevşehir, Samsun, Sinop ve Kayseri bölgeleridir.

Yozgat Süt İşleme Müdürlüğü: 2022 yılında yeniden açılmıştır.

İstanbul Et İşletme Müdürlüğü: 2011 yılında tekrar açıldı. İstanbul (Avrupa), Kırklareli, Tekirdağ, Çanakkale (Avrupa), Edirne hizmet bölgesidir.

Nihat Vural Türkiye’nin marka ve üretimine katkı sunan tüm emekçilerin ve kurucuların aziz hatıralarına şükranlarımızla…

Kaynaklar

1 – Et ve Süt Kurumu Tarihçesi – https://www.esk.gov.tr/tr/10097/Et-ve-Sut-Kurumu-Tarihcesi

2 – Kars’ta Et Balık Kurumu arazisine usulsüz yapılan villalar. Yolsuzlar.com

3 -Et ve Süt Kurumu’nu batırdılar: 1,4 milyar lira zarar sozcu.com.tr

4 – Et ve Süt Kurumu son 5 yılda toplam 2 milyar lira zarar etti. Birgun.net

5 – ET VE BALIK KURUMU / Arif ATILGAN mimtab.org

6 – İstanbul’u Beslemek: Et ve Balık Kurumu Nasıl Kuruldu? – Emrah YILDIZ

7 – Et ve Balık Kurumu Dergisi

8 – Hazin bir son “Kastamonu Et Kombinası” – MUSTAFA AFACAN

9 – Türkiye Zararına Satılıyor.

Nihat Vural

“Kendini bil, kendini tanı” ve “İyi ve faydalı İnsan ol”

Teknolojiyi İnsanlığın ve doğanın faydasına kullanarak sevgi ve dayanışmanın artmasına katkı sunmak önceliğimizdir. Birlikte üreten, paylaşan bir AHİ gibi egosuna yiğit, özündeki sevgiye bağlı kişi olmak her zaman hedefimizdir.