Sümerbank halka ve ülkeye hizmet eden bir devrimdir

Sümerbank Fabrikalarında Üretime giden başarı, Tüketime giden başarısızlık hikayesi

Devletçilik politikası Türkiye’nin ihtiyaçlarından ve 1929 dünya ekonomik bunalımından doğmuştur. Devletçilik 1932 yılından sonra önce çıkmıştır. Osmanlı imparatorluğunun yıkılması, ülkenin paylaşılması, kalan son toprakların işgal edilmesi ve ardından işgale son verilmesi ile genç cumhuriyet birikmiş sorunları çözme yoluna girdi. İktisadi, sosyal ve yönetim alanında çağı yakalayacak politikalar önce özel teşebbüs eli ile yapılmaya çalışılmış istenilen seviyede başarı sağlanamayınca sonra “devletçilik” ilkesi ile planlı ekonomiye geçilmiştir. 

Atatürk bu felsefeyi şöyle ifade etmiştir; “Türkiye’nin tatbik ettiği devletçilik sistemi XIX. asırdan beri sosyalizm nazariyecilerinin ileri sürdükleri fikirlerden alınarak tercüme edilmiş bir sistem değildir. Bu, Türkiye’nin ihtiyaçlarından doğmuş Türkiye’ye has bir sistemdir. Devletçiliğin bizce manası şudur: Fertlerin hususi teşebbüslerini ve faaliyetlerini esas tutmak, fakat büyük bir milletin bütün ihtiyaçlarını ve birçok şeylerin yapılmadığını göz önünde tutarak, memleket iktisadiyatını devletin eline almak”

Felsefesi Ahilik ilkeleri ile paralellik gösteren çalışan, üreten ve paylaşan ahlaklı ticaret anlayışı ile halkın gücü devlet eliyle ekonomik, kültürel, sosyal alana dahil edilmiştir. Bu atılımın örnek kuruluşlarından biri de Sümerbank olmuştur. Sümerbank, Anadolu’nun değişik bölgelerinde, hiçbir üretim tesisinin olmadığı, üretim kültürünün ve çalışma hayatının bilinmediği, sanayi kültürünün oluşmadığı yerlerde fabrikalar kurdu.

Sümerbank fabrikaları içinde bulunduğu sektörler ve sayıları şunlardı; 20 pamuklu, 10 yünlü ve halı, 4 deri ve kundura, 6 kimya, 6 toprak ve seramik, 4 ticaret, 1 çimento, 3 kağıt, 1 demir – çelik,1 araştırma ve geliştirme işletmesi olan 56 tesisi mevcuttu. Sümerbank’ın 20’nin üzerinde banka şubesi, 400 üzerinde mağazası ve iştirakleri ile ülke ekonomisine kattığı değer ölçülemez seviyedeydi.

Sümerbank fabrikaları ülke girişimciliğe, esnafların çoğalmasına, tarım ve sanayisine değer katarken kentlerin, spor, sağlık, eğitim ve kültürüne de öncü rol oynamıştır. Yine sosyal etkinlikler, İşçi hakları, sendikalaşma, kooperatifler ile dayanışma, muhtaç olanlar ile dayanışma konusunda da öncü rol oynamıştır.  Gelir dağılımında da gönümüzden çok daha iyi bir seviyede değer oluşturmuştur. Bu dönemde kızlarını Sümerbank’a çalışanlara vermek isteyenler de hayli öne çıkmaktadır. Çalışma koşulları, çevre düzenlemesi, beslenme, sağlık, eğitim, sosyal tesisleri, misafirhanesi, okuma yazma kursları, kadınların çalışması ile tam bir çalışan dostuydu.

1960 yılına kadar özel sektör ve dış destek alınarak Devletçilik politikası CHP ve DP tarafından farklar içerse de uygulandı. 1970’li yıllardan sonra dış etkiler ile sağ-sol, siyasal milliyetçi ve dinci anlayışın siyasette öne çıkması sonucu devletçilik politikalarına karşı ilgisiz, zaman zaman da ortadan kaldırma ve kendi yandaş sermayelerini oluşturma politikaları öne çıktı.

1980’li yıllardan itibaren ise tamamen devletçilik karşıtı özel sektör ve hükümetler, Devletçilik politikasını komünistlik olarak göstererek halkı yanlış yönlendirmiş, özel sektöre destek veren politikalar izlenirken Sümerbank fabrikaları kaderine terk edilmiş ve zarar ettikleri gerekçe göstererek özelleştirme adı altında üretimden ve sosyal yaşamdan koparılmış ve yok edilmiştir.

Üretim alanlarında üretim dışında yapılan her uygulama adı ister eğitim, ister yeşil alan, ister müze olsun Üretimin yerini asla almaz. Müze yapmak yaşayan müzeyi mezarlığa çevirmek gibidir. Üretimimin varsa müze, eğitim, konut, yeşil alan her zaman yapabilirsin. Üretim yok ise sahip olduğun her şeyi kaybedebilirsin.

Sümerbank Fabrikalarında neler yapılmalıydı.

Olması gereken ise Devletçilik politikasına siyasi sebeplerle karşı çıkmak yerine toplumcu ekonomik ve sosyal faydaları nedenlerle fabrikaları desteklemek, zamanında yenileyip verimli hale getirmek, denetim ile kurum kültürünü yükseltmek, rekabet güçlerini arttırarak ekonomik kaleleri korumak olmalıydı. Sermaye ve emeğe aynı değeri vermeli, gelir dağılımındaki adalet için mücadele edilmeliydi.  Markalar korunmalı, geliştirilmeli ve dünya çapında önemli başarıları olan tekstil ve deri sektörüne öncü rol oynamalıydı. Türk sanayi tarihi ve üretim hafızası yaşatılmalı, kentlerin ekonomik ve kültür hayatına kattığı değerler geleceğe taşınmalıydı. Geçmişin girişimcilik kültürü genç girişimcilere örnek gösterilmeliydi.

Üretimden koparılan ve yok edilen Sümerbank fabrikaları

Sümerbank, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında sanayileşmeyi ve ekonomik kalkınmayı desteklemek amacıyla 1933 yılında kurulan bir iktisadi devlet teşekkülüdür. İşte Sümerbank tarafından kurulan bazı önemli fabrikalar ve son durumları;

Bursa Merinos Yünlü Dokuma Fabrikası

1935 yılında temeli atılmış, 1938’de açılıştır. Fabrika binası 72.000 m2 alan üzerinde kurulmuş, içinde, elektrik üretim merkezi, ambarları, tamir atölyesi, hastane, kantin ve sinema salonu gibi yapılar Bulunur. Türkiye’nin en büyük yatırımı ve ilk modern yünlü dokuma fabrikasıdır. Merinos ırkı koyun yetiştirmek amacıyla Bursa, Balıkesir ve Çanakkale  yöresinde üreticiler desteklenmiş. Fabrika; edarikçileri ile geniş bir paydaş gurubuna ekonomik katkı sunarken sağlık, kültür, eğitim alanında da öncü rol oynamıştır. Mustafa Kemal Atatürk tarafından verilmiştir. Fabrikanın açılısına Fabrikaya “Merinos” adı veren ve siroz teşhisiz konulan Atatürk katılmış, aynı gece düzenlenen baloya katılarak ve zeybek oynamıştır.

Kurum 2004 yılında  özelleştirilmiş ve üretim durdurulmuştur. Kuruma ait çok değerli olan arazi ve üzerindeki taşınmazlar Bursa Büyükşehir Belediyesi’ne tahsis edilmiştir.   Merinos Fabrikasının yer aldığı arazide, kongre ve kültür kompleksi olarak Merinos Kültür Parkı ve Atatürk Kongre ve Kültür Merkezi inşası gerçekleştirilmiştir.

Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası

1935 ta temeli atılmış, 1937 yılında açılmıştır. 28.236 iğ ve 3.189 ton iplik, 768 dokuma tezgahı, 23 milyon metre ham bez ve 4 adet basma makinası kapasitesine sahip fabrika Sovyetler birliği montör ve mühendisleri görev almıştır. Pamuk, Su, Enerji için Linyit kömürü alanında altyapısı olan Nazilli seçilmiştir. Türkiye’nin ilk basma (pamuklu dokuma) fabrikasıdır. Sümerbank fabrikaları gibi bir üretim birimi olmanın yanı sıra lojmanları, sosyal tesisleriyle bulunur. Nazilli’nin ilk sinema ve tiyatrosu fabrika alanında izlenmiştir. Nazilli’nin elektrik ihtiyacı da fabrikanın elektrik santralinden karşılanmıştır.

1970’lerde yenilenen fabrikanın 24 Ocak 1980 kararlarından sonra özelleştirilmesi düşüncesi gündeme gelmiştir. Bu bağlamda 2002 yılında yani 65 yıl süreyle ülke ekonomisine sağladığı katkının ardından üretim durmuş, fabrika kapanmış ve bütün taşınmazlarıyla birlikte bedelsiz olarak Adnan Menderes Üniversitesi’ne devredilmiştir.

Kayseri Sümerbank Mensucat (Dokuma) Fabrikası

Sovyetler birliği sermayesi ve proje, makine ve kurulumul desteği ile 1934’te temelin atılmış, 1935 yılında açılmıştır. Fabrikanın ana binası dokuma bölümüdür ve bu bölüm mimari açıdan ve güneş ışığından faydalanma açısından öne çıkmaktadır. Halk için ucuz pamuklu kumaş ve iplik üreten fabrikanın enerji ihtiyacını kendisine ait üç buhar türbinlerinden sağlanmaktaydı. Fabrika teşkilat ve tesisat bakımından; harman dairesi, hallaç dairesi, tarak dairesi, cer makineleri, kaba fitil makineleri, orta fitil makineleri, vater (bükme makineleri) ile dokuma kısımlarından oluşmaktadır. Fabrikada kalın dril, kazalına, Kolombiya, kaput bezi (şerting), patiska, diyagonal (kaşarlı ve boyalı), triko, serj, astarlık, moleskin, Japon dimisi, seten, pazen alaca, karamandola, pijamalık ve şeker torbalığı denilen bezleri olmak üzere 17 çeşit muhtelif kumaş dokunmuştur.

Kayseri Dokuma Fabrikası eğitim, sağlık, sportif ve kültürel etkinliklerin de merkezi olmuştu. Fabrikada, 1943 yılında çırak okulu da açmıştır. Hastana binası yapılmış, çevre düzenlemesi ile sağlığı olumsuz etkileyen bataklık dibi alanlar kurutulmuştur. Futbol takımı oluşturulmuş, tenis, boks, eskrim, atletizm sahaları, jimnastik meydanı, yüzme havuzu ve atlı spor için engelli koşu yeri, güreş salonu ve kışın kayak sporu tesisleri oluşturulmuştur. İşçi ve memurlar için lojmanlar, bekar işçiler için bekâr pavyonu inşa edilmişti. Türkiye sanayileşme hareketini örnek ilk tesisidir

Kayseri halkının ve işçilerin ısrarıyla fabrika kamulaştırıldı. 1999 yılında  Erciyes Üniversitesi’ne devredildi. Bekar Apartımanı, Sümer ilköğretim okulu, ortaokul ve lisesi Kayseri Milli Eğitil müdürlüğü ve Kayseri Büyük Şehir Belediyesi tarafından Gençlik merkezine dönüştürüldü. 

2005 yılında Erciyes Üniversitesi Rektörlüğü, dış lojmanlarından bir kısmını, 1935 tarihli Dış Usta Evleri’nin hepsini ve 1942 tarihli Dış Vazife Evleri’nin bir kısmını Kayseri Emniyet Müdürlüğü’ne devretti. Emniyet Müdürlüğü, tescilli lojmanların çamaşırhanelerini güvenlik gerekçesiyle yıkmıştır.

Fabrikanın binalarından bazıları, 2012 yılında Abdullah Gül Üniversitesine  (AGÜ) verildi.  Tarihi itfaiye binası yenilenerek öğrenci merkezine dönüştürüldü. Elektrik santrali Cumhurbaşkanlığı Abdullah Gül Müzesi ve Kütüphanesi yapıldı.

Fabrika arazisi günümüzde Abdullah Gül üniversitesi, Kayseri Emniyet Müdürlüğü, Kayseri adliyesi olarak hizmet vermektedir.

Malatya İplik ve Dokuma Fabrikası

Malatya Bez ve İplik Fabrikasının 1936 yılında temeli atılmış ve 1939 yılında açılmıştır. Sovyetler Birliğinden teknik ve ekonomik yardım, Almanya ve Fransa’dan teknisyenlerin fabrika yapımında görev almıştır. Fabrikada pamuktan bez ve iplik imal edilmiştir. Elazığ, Diyarbakır ve Mardin şehirlerine etki eden ve doğuya açılan bir proje olmuştur. Fabrika 436.008 metrekarelik alanda 71.000 metrekarelik kapalı alan üzerine inşa edilmiştir

Şirketi’ne bağlı işçi ve memurlar tarafından, fabrika aracılığıyla üretilecek her nevi ürünü ve erzakı satın almak ve bunları üyelere ve tüketicilere satmak, lokanta, sinema ve buna benzer faydalı müesseseler açmak ve üyelerine küçük oranlarda borç vermek amacıyla kooperatif kurulmuştur.

Fabrika ve sosyal tesisleri 2004 tarihinde değerinin çok altında 6.400.000 ABD Dolara, Malatya Girişim Grubuna satıldı.

Malatya Girişim Grubu (MGG), Malatyapark AVM inşaa etmiş, sonrasında ise Hilton Oteli inşaatı yapılmıştır. Fabrika alanında hastane ve konut projeleri yapılmıştır.

Fabrika işçiler için yaptırılan evlerin bulunduğu alanda “Yeşil alan” olarak Malatya Belediyesi’ne devredilmiş, Sümer Park oluşturulmuş, Alanın bir kısmına da Malatya Kongre ve Kültür Merkezi yapılmıştır.

Sümerbank İzmir Halkapınar Basma Sanayii

1947 yılında açılmış çeşitli dokuma ürünler üretmiş, 1987 yılında özelleştirme süreci başlamış, 2001 yılında kapatılmış ve geriye sadece önemli bir arşiv kalmıştır. Dokuz Eylül Üniversitesi Geleneksel Sanatlar Bölümü öncülüğünde arşivlenmiş, restorasyonu yapılmış ve koruma altına alınmıştır. Türkiye Dijital Tekstil Desen Arşivi (TUDİTA) http://tudita.ieu.edu.tr/  adresinde yayınlanmıştır. 2003 yılında İzmir il özel idaresine verilmiştir. Bu tarihten sonra binalar, makinalar, kumaşlar parça parça hurdacı ve hırsızların talanına uğramıştır.130.000 m2 değerli anana sahip fabrika il genel meclisi kararı ile 20 yıllığına İzmir Büyük şehir belediyesine devredilmek istendi. Alınan 7 devir kararı İzmir Valiliği tarafından mevzuata aykırı gösterilerek reddedildi. İl özel idarelerinin 2014 yılında kapatılması ile büyük Şehir belediyesine devredilmesi gereken fabrika siyasi sebeplerle Hazine’ye devredildi ve fabrika alanında çürüme hala devam ediyor.

Bakırköy Pamuklu Dokuma Fabrikası

Sümerbank Bakırköy Pamuklu Sanayii Müessesesi 1850 yılında özel sektöre ait bir kuruluş olarak Barutçubaşı Ohanez tarafından Basmahane adıyla kuruldu.  Osmanlı döneminde özel sektör olarak kurulmuş, pamuklu fabrika Bakırköy Bez Fabrikası olarak 1934 yılında yenilenmiş olarak hizmete açılmıştır. İstanbul’da kurulan bu fabrika, pamuklu dokuma üretimi yapmıştır.

Türkiye’ye yıllarca büyük katkılarda bulunan bu işletmenin 12.10.1999 tarihinde kapatılması kararlaştırıldı. Ancak TEKSİF Bakırköy Şubesi’nin önderliğindeki fabrika işçilerinin yoğun eylemleri ve direnişleri nedeniyle fabrika çalışmasına 5 yıl daha devam etti. Özelleştirme 2004 tarihinde 44.000.000 ABD Doları bedelle gerçekleştirildi.  

Fabrika Arazisine 590 konut ve 35 işyeri projesi yapılmıştır.

Hereke Halı ve İpekli Dokuma Fabrikası

1933 yılında Sümerbank’a devredilen fabrika, halı ve ipekli dokuma üretiminde uzmanlaşmıştır.

1843 yılında Ohannes ve Bogos Dadyan kardeşler tarafından kurulan fabrika, 1845’te yeni yapılmakta olan Osmanlı sarayların döşemelik ve perdelikleri için “Hereke Fabrika-i Hümâyûnu” adıyla üretime geçmiştir.

Fabrika 1925’te T.C. Maliye Bakanlığı’na, 1933 yılında Sümerbank’a devredildi. 1995 TBMM Milli Saraylar Dairesi Başkanlığı’na devredildi. Fabrika, günümüzde TBMM Millî Saraylar’a bağlı olarak bir bölümü müze-fabrika ve diğer bölümü halı, kumaş üretimi yapılmaktadır.

Ereğli Pamuklu Dokuma Fabrikası

Sovyetler birliği desteği ile 1934 yılında temel atıldı 1937 yılında üretime başlandı Fabrika ürünler pamuklu dokuma için saten, ince astarlık, mermerşahi, tülbent, canfes, salaşpor, mendil, beyaz ve renkli masa örtüleri, sofra takımları, keten işleri beyaz ve renkli patiskadır. Fabrika Bölümleri;  elektrik santrali. iplikhane, dökümhane, boyahane, depo, santral ve su tesisatını, memur evleri, laboratuvarlardır.

Mensucat Meslek Dergisi, ilkokul, Hastane, eczane, İşçileri için bir okuma ve yazma ve diğeri mesleki iki kursu, sinema ve temsil salonu, Sümerbank Gençlik Kulübü, saz grubu, aile toplantıları olarak hizmetler bulunurdu.

Fabrika Eylül 1987’de Albayrak Ereğli Tekstile satılmış ve halen üretimine bu marka ile devam etmektedir. Önce Fabrika Türk Silahlı Kuvvetleri’ne askeri kıyafetler üretmiştir. Fabrikaya bağlı memur evleri ve işçi lojmanları ortadan kaldırılmıştır.

Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası

Osmanlı döneminde Tabakhâne-i Kolerahâne-i Âmire olarak kurulan ce Beykoz Teçhizat-ı Askeriye Fabrikası olarak 1933 yılında Sümerbank’a devredildir. Fabrika, deri ve kundura üretimi yaptı. 1980 yılında sonra liberal ekonomik politiklar sonucu gerilemeye başladı 1987 tarih ile çzelleştirilmesine karar verildi  ve 1988 yılına kadar üretime devam etti ve  1990 dan başlayarak 14.04.2005 tarihinde 29.750.000 ABD Doları bedelle özelleştirildi ve fabrika ile birlikte Osmanlıdan başlayan büyük dericilik mirası, “Beykoz Kundura”  ismi ile yaşatılsa da  dünya çapında marka olabilecek ayakkabı markası  tarihten silindi.

Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu 25 adet yapıyı , “Yeni Kundura” ve “Kreş” yapıları da 2. Grup korunması, 11 adet ağacı anıt ağaç gerekli kültür varlığı olarak tescil edildi

Tarihi fabrikayı alan Yıldırım Holding 2005 yılında sinema sektörüne ve TV dizilerine hizmet veren bir çekim platosuna dönüştürüldü.

2015 yılında “Kundura Hafıza” ismi ile sözlü tarih çalışması yapıldı. “Demir Atölyesi” Demirhâne ismi ile, “Kazan Dairesi” tiyatro, konser ve performans salonu olarak düzenlendi.

Beykoz Kundura’nın lokomotifi olan Kundura Plato, Kundura Sinema, Kundura Sahne ve Beykoz Kundura Oteli, Kafe- Kıraathane Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan ruhsatlıdır.

Feshane Yün İpliği Fabrikası

1833 yılında Osmanlı ordusu için fes ve aba yani askeri üniforma üretilmesi amacıyla kurulmuştur. Fes yapım yeri olan “Feshane” ismi bu nedenle verilmiştir. 1925 yılında şapka devrimi ile fes kullanımının yasaklanmasının ardından, fabrika Sümerbank tarafından devralınarak dokuma fabrikasına dönüştürülmüştür. İstanbul’da yer alan bu fabrika, yün ipliği üretmiştir.

1986 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından Haliç ve çevresini düzenleme projesi kapsamında fabrika kapatıldı. O günden sonra İBB yönetimleri arasında siyasi çekişmeye kurban edildi. Günümüzde Artİstanbul Feshane olarak kültür merkezi olarak hizmet vermektedir.

Sümerbank Adana Bez Fabrikası

1885 yılında Tırpani Kardeşler kurdu. önce Rasim Dokur, 1927 yılında da Ziraat Bankası satın alıp ve  1937 yılında Sümerbank, Ziraat Bankası ve  İş  Bankası ortaklığı ile devam etti.  1939 yılında fabrikanın bünyesinde iplik, dokuma, boyama ve apre kısımları, lojmanları, hastane ve kantin bulunuyordu.  Fabrikada iplik ve “fantezi kadın kumaşı” diye adlandırılan jakarlı kumaş üreten Fabrika 5 Eylül 1946 tarihinde Sümerbank tarafından satın alındı

Türkiye’nin 223. Büyük sanayi kuruluşu olan Adana Pamuklu Sanayi 1996 tarihinde Yüksekbaş Holding’e satıldı. Holdingin iflas etmesi sonucu açık arttırmayla tekrar ihaleye açıldı yok olma sürecine girdi. Arsa ve binaları ile ilgili son durum bilinmiyor.

Sümerbank Adıyaman Pamuklu Dokuma Sanayii Müessesesi

1967 yılında işletmeye açıldı. 1985 yılında işletmede 779 işçi ve 52 memur çalışıyordu. İşletme 29.12.2003 tarihinde 1.450.000 ABD Doları satıldı. İlin en önemli üretim kalesi tarihten silindi. Fabrika arazisinde lüks konutları ile ranta dönüştü.

Sümerbank Denizli Pamuklu Sanayii Müessesesi

1945 yılında çalışmalara başlanıp, 1953 yılında kuruldu.  Fabrikanın enerji ihtiayacı için 1954’te Gökpınar Elektrik Santrali kuruldu. İşletmede 1985 yılında 1017 işçi ve 68 memur çalıştırıyordu. Fabrika 2.3.1998 tarihinde özelleştirildi.    159 dönümlük bir arazi üzerinde inşa edilmiş. İzmir yolu tarafında lokal, misafirhane, havuzlu yemekhane, pamuk ambarı, barakalar, lojmanlar; kuzeyde toprak futbol sahası bulunmaktaydı.

Sümerbank Denizli Pamuklu Sanayi İşletmesi 1998 yılında özel bir tekstil firmasına satılmıştır. 2006 yılında el değiştiren fabrika yerleşimi yıkılarak arsasına konut, otel, AVM ve hastanede yapımı çalışmaları başladı. Mimarlar Odası Denizli şubesi öncülüğünde, siyasi partiler, meslek odaları Sivil toplumun  itirazları sonucunda 55 dönümlük koruluğun kamulaştırılması sağlanmıştır.

Yapılan itirazlara ve açılan davalara rağmen Kent hafızası ve fabrika yok edilmiş, yerel yönetimin de desteklediği rant projesi ile Sümerpark Alışveriş Merkezi ve konutlar açılmıştır. Ayrıca arazide bir de okul bulunmaktadır

Sümerbank Erzincan Pamuklu Sanayii Müessesesi

1954 yılında kuruldu. Erzincan kentinin ekonomik yaşamı, kültür yaşamı ile birlikte sosyal yaşamına, kadınların okuma yazma öğrenmesinde ekonomik ve sosyal yaşama katılmasında öncü rol oynamıştır. Fabrika 1996 tarihinde özelleştirme kapsamına alındı ve 2000 yılında kapatıldı.  9 Ekim 2002 tarihinde İzmir İl Özel İdaresi’ne devredildi. Son durum bilinmiyor.

Sümerbank Tercan ayakkabı fabrikası

Sümerbank bünyesinde 1983 yılında kurulmuştur.  Fabrika 2003 yılında özelleştirme nedeniyle kapatılmıştır. 2006 yılında Tercan Kaymakamlığı Köylere Hizmet Götürme Birliği’ne devredildi. 2010 yılında fabrika ve yapılar Erzincan Üniversitesi’ne devredildi. 30 adet lojman ve misafirhane Köylere Hizmet Götürme Birliği’nde kaldı.

Sümerbank Eskişehir Basma Sanayii Müessesesi

1965 yılında kuruldu. 1995 yılında Sarar Şirketler Grubuna özelleştirildi.  230 bin metrekarelik alana sahip olan Sümerbank Basma Fabrikası makinaları ile birlikte yenilenerek gömlek fabrikasına dönüştür. Arazisine yeni kurulan fabrikada ise Sarev markasıyla ev tekstili ürünleri üretilmektedir.

Sümerbank Diyarbakır Halıcılık fabrikasında  

Sümerbank Yün Yıkama ve Şayak Dokuma Fabrikası kuruldu 1952 yılında, Sümerbank Pamuklu Dokuma Fabrikası 1975 yılında açıldı. Diyarbakır Halıcılık, Pertek Yün İpliği İşletmesi, Isparta Halıcılık ve Hereke Halıcılık birleştirilerek, Sümer Halı A.Ş. oluşturuldu ve bu işletme 1998 tarihinde Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’na devredilerek üretime son verildi. 2000 ‘li yıllarında özelleştirme kapsamında yok edilme sürecine girdi.  Diyarbakır Büyük Şehir belediyesi girişimleri ile 2009 yılında “Sümerpark” kuruldu. Bünyesinde çok amaçlı salonlar, sinema, derslikler ve atölyeler ile birlikte kafeterya bulunuyor.

Sümerbank Kahramanmaraş Pamuklu Sanayii

Müessesesi 1963 yılında işletmeye açıldı ve 1968 yılında Sümerbank’a geçti. İşletme 1998 tarihinde özelleştirildi ve tarihten silindi.

240.000m2 lik alan günümüzde içinde 4 yıldızlı otel, yiyecek-içecek alanları, spor merkezi, mağazalar, sinema salonları, düğün salonlar olarak tüketim alanı olmuştur.

Sümerbank Karaman Pamuklu Sanayii Müessesesi

1955 yılında kuruldu Fabrika 1996 tarihinde özelleştirildi ve yok edildi. . Günümüzde fabrika arazisi üzerinde tüketim merkezi olan AVM bulunmaktadır.

Antalya Pamuklu Dokuma Sanayii 1955’te bir devlet-özel sektör ortaklığı ile kuruldu. Şirket 1961 yılında Sümerbank bünyesine katıldı.  İşletme 2004 tarihinde kapatıldı ve malvarlığı 2005 tarihinde Antalya Kepez Belediyesi’ne devredildi. Sözcü gazetesinin haberine göre belediye 480 bin metrekare alanı AVM yapması için Hollanda’lı Multi Turkmall şirketine satıldı. Bu satış yargıdan döndü.

Kepez Belediyesi Sivil Toplum Kuruluşları(STK), Meslek Odaları ve siyasi parti temsilcileri ile karar alarak tarihi dokuyu ve çevreyi değiştirmeden DOKUMAPARK olarak değiştirdi. Bünyesinde çeşitli müze, kütüphane, sanat galerisi, yeşil alanlar bulunmaktadır.

Sümerbank Manisa Pamuklu Mensucat A.Ş.  

1960 yılında işletmeye açıldı.  Şirket hisselerinin yüzde 84,5’i Sümerbank’a kalanı ise halka aitti. Zamanla yönetim fabrikayı kara geçirememesi nedeni ile halk hisseleri Sümerbank’a geçti. 92.000 Manisa’nın en büyük sanayi tesisi 2004 yılında kapatıldı.

Özelleştirme kapsamında Manisa Belediye başkanlığında kurulan 47 Manisalı işadamının oluşturduğu Manisa Ortak Girişim Grubu’na 3 milyon 750 bin dolara sattı. OGG’nin, yüzde 5’i Manisa Ticaret ve Sanayi Odası, Ticaret Borsası, İl Özel İdare, Esnaf ve Sanatkârlar Birliği ile belediyeye, yüzde 95’i de 47 kişiye aitti. İhale sözleşmesi uyarınca 30 milyon TL yatırım yaparak fabrika çalıştırması gerekiyordu.

OGG, özelleştirme sonrası 700 bin dolara fabrikada olan malzemeler satıldı. Manisa Pamuklu Mensucat AŞ’ye ait arazinin 55 dönümünü, imar değişikliği yapılarak 25 milyon euro bedelle Hollandalı Redevco firmasına sattı. İtirazlar sonucu konu yargıya intikal etti. Açılan dava sonucu tapu iptal edilmesine rağmen kararların tapu kaydına geç şerh edilesi nedeni Ortak Girişim Grubu, tapudan 25 milyon euro karşılığı satışı gerçekleştirdi. Bu işlem de dava konusu oldu. Hollandalı Redevco firması parasının bir kısmından vazgeçerek satıştan ayrıldı. 55 dönüm arazı 2021 yılında Tesco Kipa firmasına 20 milyon TL’ye sattı. Kalan Fabrika binaları ve yapılar yıkılmış arazi üzerine Bülent Yelkenci Spor Kompleks Manisa Büyük Şehir Belediyesi tarafından yapılmıştır.

Sümerbank Bünyam Yünlü Sanayii Müessesi

1927 yılında Maadin Bankası iştiraki olarak kuruldu. 1934 yılında Sümerbank’a devredildi. Özelleştirme kapsamında 1997 yılında Bünyan Yünlü Tekstil Sanayi. A.Ş.’ye devredildi. Firma bünyesinde tekstil üretimine devam etmektedir.

Sümerbank Isparta Halı Fabrikası

1928 yılında özel sektör olarak kuruldu. 1938 yılında “Isparta Sümer Halı Anonim Şirketi olarak devam etti. İkinci dünya savaşı etkileri nedeni ile 1943 yılında Sümerbank’a devredildi. “Türk El Dokuma Halıcılığını Geliştirme” projesi kapsamında Isparta halıları bir marka haline geldi. 1972 şehir içindeki eski fabrika binası, “Fabrikanın şehir dışına nakli ve tevsii projesi”  kapsamında yeni alana nakledilir. 1998 yılında İktisadi Devlet Teşekkülü yapıldı. 2008 yılında kapatıldı. Marka yaşatılmadı, Uzun süre sahipsiz kalan fabrikanın makinaları Yalvaç Belediyesine verildi, arazisine de Isparta Şehir Hastanesi kuruldu.

Sümerbank Çanakkale Sentetik Deri Fabrikasında:

57 bin metrekare alan içinde 1985 yılında kurulmuş. İçinde lokanta, yemekhane, lojmanlar, yönetici-memur birimleri ve imalathane bulunurdu. 2003 yılında 2.100.000 ABD Doları bedelle özelleştirildi ve kısa sürede fabrika yok edildi. Alan firma araziyi konut yapmak için girişimleri tepkiler nedeni ile onaylanmadı. Kurulan Yapı kooperatifi fabrika alanına konut projesi için çalışmaları halkın tepkisi nedeni ile Çanakkale Belediyeden onay alınamayınca Çevre ve Şehirçilik Bakanlığı tarafından rezerv alan olarak ilan edildi ve 840 konut yapılmak isteniyor.

Sümerbank Taşköprü Kendir Sanayii Müessesi  

1952 yılında işletmeye açılmıştır. 1995 Tekel İşletmesi Müdürlüğüne geçen fabrika Tekel Jüt İpliği Fabrikası olarak faaliyette devam etmiştir. 08.01.2004 tarih ve 2004/05 Sayılı Kararı ile kapatılmıştır. Fabrika binası ve 167 dönümlük arazisinin 29 dönümü, 2009 yılında Kastamonu Üniversitesi’ne verildi. Fabrika alanının 65 dönümü ise 2006 yılında Taşköprü Belediyesi’ne verildi ve kadınlara parkı ve Kız Öğrenci Konukevi olarak kullanılmaktadır. Fabrikanın 14 dönümü Gençlik ve Spor Bakanlığı’na Kredi ve Yurtlar Kurumu’na tahsisli edildi, geri kalan 59 dönümü hala Özelleştirme İdaresi bünyesinde bulunmaktadır. Kastamonu Üniversitesi bünyesindeki fabrika ana binası ve yönetim binası Anıtlar Kurulu tarafından tescillenmiştir.

Sümerbank Van Deri ve Kundura  Sanayii Müessesi

Sümer Holding AŞ’ye bağlı olarak 1981 yılında kuruldu, Günlük 1200 adet günlük ayakkabı üretimi kapasitesi ve çalıştırdığı işçi sayısı ile kente önemli katkısı oldu. 2003 yılında kapatıldı ve fabrika, Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı’na (KOSGEB) devredildi.

Sümerbank Gemlik Sunğipek ve Viskon Mamulleri Sanayi

1 Şubat 1938’de açılır. Fabrika reyon (yapay ipek), viskon (yapay yün) üretir. 1973’te yeni fabrika üretime başlar ve eski fabrikada üretim durdurulur.  

1990’lı yıllında özelleştirme kapsamına alınıp üretim durdurulur ve uygun alıcı bulunamayınca Tekel’e devredildi. Daha sonra da Uludağ Üniversitesi’ne devredilir ve Hukuk Fakültesi kurulur.

Sümerbank Yıldız Porselen ve Çini Fabrikası 

Osmanlı döneminde kuruldu. 1959 yılında Sümerbank’a devredilerek “Yıldız Porselen Sanayi Müessesesi” adını alan fabrikada yemek takımları, duvar panoları ve dekoratif ürünlerin üretimi yaptı. 1994’te Sümer Holding’in özelleştirilmesinin ardından 1995 yılında TBMM Millî Saraylar Daire Başkanlığı’na, 2018 yılında ise T.C. Cumhurbaşkanlığı bünyesindeki Millî Saraylar Başkanlığına bağlanmıştır.

Sümerbank Tarsus Mensucat Boyaları Sanayii Müessesesi  

Türkiye’nin ilk tekstil boya üretim fabrikası olarak 1965 yılında kuruldu.

Tarsus Mensucat Boyaları İşletmesi Tarsus Belediyesi’ne atölye, otopark ve sosyal tesisler inşa etmesi kaydıyla verildi.

Bergama Pamuk İpliği ve Dokuma Sanayii

1960 yılında açıldı. Fabrikada, hazır giyim, pijama ve gömlek imalatı yapıldı.

Özelleştirmeler kapsamında 2003 yılında kapatıldı ve Bergama Belediye Başkanlığı’na devredildi. 2007 yılında iki farklı firmaya kiralandı ve 2008 yılında zarar ettiği gerekçesiyle kapatıldı. 2011 yılında fabrikanın makineleri 3 milyon 200 bin liraya satılarak elde edilen gelirle fabrikanın restorasyonu yapıldı.

Bergama Belediyesi ile Dokuz Eylül Üniversitesi arasında imzalanan protokol ile fabrika üniversite tahsis edildi. Günümüzde halen Dokuz Eylül Üniversitesi Bergama Meslek Yüksekokulu olarak kullanılıyor.

Bergama belediyesinin fabrika arazisini borçlarına karşılık satmak için girişimlerde bulunduğu ve bu girişimlere itiraz edildiği son bilgiler arasındadır.

Sümerbank Ordu-Soya Sanayii Müessesesi

1950 yılında kurulmuştur. Mimari açıdan dikkat çeken özelliklere sahiptir. Üretim yapıları arasında pompa dairesi, kazanhane, atölye rafineri, küsbe ambarı, fasülye silosu, ekstraksiyon ve ham yağ işleme binası, depolama, paketleme birimleri bulunmaktadır.

Soya Lokali, misafrhanesi, Sümer – Soya Spor gibi birçok hizmeti ile ekonomik, sosyal ve kültürel anlamda kente ve bölgeye öncülük etmiştir.

1986 yılında 5 ortaklı şirkete satılan ilk Kamu fabrikası oldu. 1990 yılında Fiskobirlik işbirliğinde yeni yapılanma içinde makineleri yenilenmiş ve yenileri ile fabrika fındık yağı ihracatı yapacak kapasiteye ulaşmış. Fiskobirlik fabrikayı 2010’da Altaş Yağ Sanayine devretmiş ve üretim fabrika korunarak devam etmektedir.

Sümerbank Nevşehir Pamuklu Dokuma Sanayii

Fabrika 1 Aralık 1967 tarihinde üretime başlamıştır. 1985 yılında 487 işçi ve 35 memurun çalıştığı fabrika 08 Şubat 1996 tarihinde değerinin çok altında özelleştirilmiştir. Fabrikayı Nevşehirlilerden oluşan çok ortaklı bir şirketi almış, yaklaşık sekiz yıl işlettikten sonra eskiyen makineleri yenilememe ve yeni yatırım yapılmaması nedeniyle üretimi durmuştur. Fabrikanın lojman vb alanları yıkılmış yerine Kültür Sarayı vs yapılmış işletme binası ise tamamen harabe halinde kaderine terk edilmiştir. Nevşehir’de Sümerbank işletmesinin bulunduğu mahalleye Sümer Mahallesi adı verilmiş ve bu isim Sümerbank yok olmasına rağmen ismi varlığını korumaktadır

Sümerbank Ereğli Pamuklu Dokuma Fabrikası

1937 yılında işletmeye açıldı. idari bina, Fabrika binası, mermerşahi, seyrek dokunmuş astarlık ince bez olan salaşpur, patiska, saten ve mendil gibi ince dokuma ürünleri üretti.

1997 yılında Albayrak Tekstile satılmıştır.  72.000 metrekare arazi üzerinde kurulu fabrikada dokuma ipliği, dikiş ipliği, baskılı ve boyalı kumaş üretimi ve kumaştan dikim devam etmektedir.

Sümerbank Sivas Bez Fabrikası

1954 yılında kuruldu. Sivas Dokuma Sanayi 2005 tarihinde, Sivas Belediye Başkanlığı devredildi. Fabrika yönetim binası Sivas ve Yozgat’ta faaliyet gösteren ORAN – Orta Aandolu Kalkınma ajansı kullanımına verildi.

Sarıkamış Ayakkabı İşletmesi  

Tesisleri : 1976 yılında yapımına başlanıp, 1983 yılında faaliyete geçti Fabrikada, 59 bin 428 metrekarelik arsa ve 4 bin 356 metrekare üretim alanı bulunur.  2003 yılında kapatıldı. Fabrika yapıları 2016 yılı itibarı ile tahrip edilmiş durumdadır.  

Yeniçağ Gazetesinin 20.08.2024 tarihindeki “Sümerbank’ın iki ünlü markası satışa çıkarıldı. Sat sat bitmedi” başlıklı habere göre Sümer Holdingin “Bursa Merinos (Türk Malı)” ile “Merinos” markaları satışa çıkarıldı. Markaların neden yaşatılmadığı önemli bir soru iken Türk tekstil sektörünün yıllarca bu markalardan mahrum kalması da diğer bir soru olarak karşımızda duruyor.

Kaynaklar :

1 – Bursa Sümerbank Merinos Yünlü Sanayi Fabrikası- Seher Akça

2 – Nazilli Basma Fabrikası – Murat KORALTÜRK

3 – Kayseri Sümerbank Mensucat (Dokuma) Fabrikası – Yaşar SEMİZ-Güngör TOPLU

4 – Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası haberturk.com

5 – ERKEN CUMHURİYET DÖNEMİNDE DOĞU ANADOLU BÖLGESİNİ KALKINDIRMAYA YÖNELİK BİR GİRİŞİM: MALATYA BEZ VE İPLİK FABRİKASI TAŞ’IN KURULUŞU (1936-1939) Sezen KARABULUT Pamukkale Üniversitesi, Denizli/TÜRKİYE

6 – Malatya’da bir yalanın öyküsü!  Evrensel.net

7 – Sümerbank’ın 23 yılı var! AhmetTuran KASALER 

8 – SÜMERBANK İZMİR HALKAPINAR BASMA SANAYİİ MÜESSESESİ’NE AİT DESEN ALBÜMLERİNİN İNCELENMESİ, ARŞİVLENMESİ VE KORUNMASI Hazırlayan Fehmiye Dilek Er

9 – İzmir’in ve Cumhuriyet tarihinin simgesi viraneye döndü Ege Telgraf  

10 – DEVLETÇİLİK DÖNEMİNDE TEKSTİL SEKTÖRÜNÜN GELİŞİMİ VE BAKIRKÖY BEZ FABRİKASI (1934-1950) DOKTORA TEZİ Aslı Nur SENCER

11 – Sümerbank Ereğli Pamuklu Dokuma Fabrikası (1934-1997) – Yaşar SEMİZ * Güngör TOPLU

12 – Feshane, Fes Üretiminden Artİstanbul’a Uzanan Tarih – birbiral.com

13- 65 yıllık fabrika yerine lüks konut –Fatma AKSU/İSTANBUL –https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/65-yillik-fabrika-yerine-luks-konut-40508312

14- Geleneksel Türk Dericilik Sanayisinden Sanayi Devrimi’ne Geçişin Boğaziçi’ndeki Temsilcisi BEYKOZ DERİ ve KUNDURA FABRİKASI Prof. Önder KÜÇÜKERMAN

15 – SÜMERBANK NEVŞEHİR TEKSTİL  FABRİKASI https://www.fibhaber.com/sumerbank-nevsehir-tekstil-fabrikasiDOÇ. DR. FARUK GÜÇLÜ

16 – SÜMERBANK NASIL YARATILDI VE YOK EDİLDİ? (1) Aydınlık Gazetesi, 16 Kasım 2020 Yıldırım Koç

17- ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Ayça Aslıhan ÖZÜDOĞRU

18 – Sümerbankı 17 yıldır sata sata bitiremedik – Milliyet Güngör Uras

19 – Sümerbank nasıl yok edildi? – Yenicağgazetesi – Remzi ÖZDEMİR

20 – Endüstriyel Mekân ve Kentsel Hafıza; Sümerbank Denizli İplik Fabrikası Üzerinden Bir Değerlendirme – * Dilek Avsan * Gülçin Pulat Gökmen * Işıl Uçman Altınışık

21 – Bir zamanlar Diyarbakır’da üretilen halılar Avrupa’ya ihraç ediliyordu. Haber: Nurettin FİDANCAN pasurununsesi.com

22 – sümerbank kahramanmaraş Çalışanları

23 – Diyarbakır Büyük Şehir Belediyesi Sümerpark

24 – Fabrikamı 3 ton altına aldım-gazetevatan.com

25 -Manisa Pamuklu Mensucat Fabrikası’nın özelleştirme hikayesi –Tevfik GÜNGÖR dünya.com

Sümerbank kavgası büyüyor –vatangazetes.com

26 – Hasan Yüksel – Sümerbank Bünyan Yünlü Mensucat fabrikası Türkiye’nin ilk özel kuruluşu

27 – Çanakkale Böyle Rant Görmedi!

28- SÜMERBANK SÜMERHALI ISPARTA FABRİKASININ ÖZGÜN ÇALIŞMA MODELİ VE ANADOLU HALICILIK KÜLTÜRÜNDEKİ ROLÜ Önder KÜÇÜKERMAN* – Jülide EDIRN

29 – gazete32.com.tr/ Isparta Sümerbank Fabrikası – Adnan Taşar

30- https://www.taskoprupostasi.com// Atatürk’ün İsim Babası Olduğu Sümerbank: Taşköprü’deki Unutulmaz Macera – Hamza – Sefa – Yılmaz

31 – https://www.evrensel.net/Van Deri Kundura’da paydos düdüğü!

32- Bergama Pamuk İpliği ve Dokuma Fabrikası (Sümerbank)

33 – Sümerbank Ereğli Pamuklu Dokuma Fabrikası (1934-1997) – Sümerbank Ereğli Cotton Weaving Mill (1934-1997) Yaşar SEMİZ * Güngör TOPLU

34- SÜMER HOLDİNG A.Ş. YÖNETİM KURULUFAALİYET RAPORU – ÖNETİM KURULU’NUN 27 / 02 / 2017 TARİH VE 26 SAYILI KARARI

35- https://www.kepezdokuma.com – Kepez Belediyesi

36- Karadeniz Kıyılarında Bir Modern: Sümerbank Ordu-Soya Fabrikası / Özgür Demirkan, Doç. Dr., Giresun Üniversitesi Mimari Restorasyon Bölümü

Nihat Vural

“Kendini bil, kendini tanı” ve “İyi ve faydalı İnsan ol”

Teknolojiyi İnsanlığın ve doğanın faydasına kullanarak sevgi ve dayanışmanın artmasına katkı sunmak önceliğimizdir. Birlikte üreten, paylaşan bir AHİ gibi egosuna yiğit, özündeki sevgiye bağlı kişi olmak her zaman hedefimizdir.