TEKEL’in Özelleştirme İle Dünya Tekellerine geçmesi
TEKEL’in Özelleştirme İle Dünya Tekellerine geçmesi
Tütün içilmesi sağlığa ve kişi bütçesine zararlıdır. Alkolü içki ise tıp açısından sınırlarda kalmak şartı ile kabul edilmektedir. Türkiye Cumhuriyeti Alkollü içki bağımlılığı ile mücadele için yasalar ve kurumlar oluşturmuştur. İnanç açısından ise kimi alkollü içkiyi haram görmüş, kimi ise Ehline helal, Ehli olmayana ise haram olarak görmüşlerdir.
Tekel Türkiye’nin tütün ve tütün mamulleri, içki, tuz, kibrit, çay ve kahve gibi stratejik sektörüne hitap eden Dünya’nın sektöründe ilk beş şirketinden, Türkiye’nin öncü ve büyük kamu şirketlerinden biriydi. Zarar etmeyen, yüzbinlerce tarım üreticisinin ürünlerini alan, bölgesel kalkınmaya öncülük eden, kent kültürü ve çalışma yaşamına öncü rol oynayan, gelir dağılımına olumlu katkı sunan, ürünlerin içeriği bilinen Dünya markası olmaya aday Cumhuriyet kurumuydu.
Tekel Adana Sigara Fabrikası
Tütün ve Alkollü içki Sektörü
Tütün ve tütün mamulleri ithalatı 1862 yılından beri yasaktı. 1881 yılında alkollü içki gelirleri Osmanlı borçlarının tahsili için Düyunu Umumiye ’ye verildi.
Türkiye Cumhuriyeti 1 Haziran 1926 tarihinde her türlü alkollü içki üretimi, ithali ve satışı Devlet tekeli altına alındı. Yasaya göre bu tekelin tamamı veya bir bölümünün bir anonim şirkete devredilmesi mümkündü. Özel sektör bu konuda başarılı olmayınca 1571 sayılı Yasayla İspirto ve Meşrubatı Küuliye İnhisarı kurularak Maliye vekaletine bağlandı. 1927 yılından itibaren türün desteklenmeye ve doğrudan alımına başlandı. Bu birim 1932 yılında İnhisarlar Umum Müdürlüğü bünyesine alındı. 1946 yılında ise Tekel Genel Müdürlüğü’ne dönüştü.
9 Haziran 1930 gün ve 1701 sayılı Yasaya göre, Tütün ve tütün ürünleri devletin tekeline alındı. Yalnızca yabancı ülkelere satmak amacıyla yaprak tütün ticareti yapmak serbest bırakıldı. TEKEL 1947 yılından itibaren tütün üreticilerini desteklemekle görevlendirildi.
ABD 1980’li yıllardan sonra sigaranın zararları konusunda mahkemelerin sigara şirketlerine tazminat cezaları vermesi, sigara şirketlerinin kısıtlanması, sağlığa zararları konusundaki toplumun bilinçlenmesi sigara tüketiminin azaltılmasına neden oldu. ABD’nin tekel şirketleri kendi tütününden üretilen bu sigaraları satmak için gözlerini Türkiye dahil gelişmiş ülkelere diktiler. Ellerindeki tütün stoklarını eritmek amacıyla azgelişmiş ülkelerin ithalat kısıtlamalarını kaldırmalarını istemeye başladı.
Tekel, 1983 yılından itibaren Marlboro gibi bazı yabancı sigaraları ithal etmeye ve iç piyasaya sürmeye başladı. Sigara kullananlar ithal tütüne alıştırıldı. Tütün mamullerinin üretim, dağıtım ve satışında devlet tekeli 1986 yılında kaldırıldı. 1991 yılında sigara üretimi, ithalatı ve satışı belirli koşullarla serbest bırakıldı. Philip Morris, Sabancı Holding’le birlikte, 1993 yılında Torbalı’da Philsa’yı kurdu. R.J.Reynolds de aynı yıl Torbalı’da bir fabrika kurdu.
Yüksek Denetleme Kurulu’nun Genel Raporu’na (Ankara, 1989) göre, TEKEL işletmelerinde 1987 yılında 5627 memur, 299 sözleşmeli personel ve 50.369 işçi istihdam ediliyordu. TEKEL kayıtlarına göre, 1998 yılında Türkiye’de tütün üreticilerinin sayısı 622.063 idi.
Batılı şirketler IMF ve Dünya Bankasını TEKEL’in özelleştirilmesi için kullandılar. Ekonomik krizlerin sebebi KİT’ler diyerek halkı etkilediler ve hükümetleri de bu yolda kullandılar. Bu çerçevede Tütün Yasası kabul edildi. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer yasayı yeniden görüşülmek üzere Meclis’e iade etmesine rağmen yasa, yeniden 9 Ocak 2001 kabul edildi. 4733 sayılı Tütün Yasası ile tütünde destekleme alımları sona erdirildi ve üreticilerin yavaş yavaş üretimden çekilmesinin önü açıldı.
9 Ocak 2002 tarihli Resmî Gazete ‘de yayımlanan 4733 sayılı Kanunla TEKEL özelleştirmesi için yeniden yapılandırıldı. 1 Ocak 2003 Tekel Müessesesi A.Ş. statüsüne alındı.
Tekel Anakara Bira Fabrikası
Özelleştirilen ve Kapanan Tekel fabrikaları
Özelleştirme öncesi Şirketin 1 Ambalaj İşletmesi Müdürlüğü, 81 Yaprak Tütün Bakım ve İşleme Tesisi, 2 Deniz Tuzlası (Ayvalık-Çamaltı), 3 Göl Tuzlası (Kaldırım- Yavşan-Kayacık), 6 Sigara Fabrikası, 82 Pazarlama ve Dağıtım Başmüdürlüğü ve 2 Pazarlama ve Dağıtım Müdürlüğü bulunuyor.
Özelleştirme kapsamına alınmasından sonra Tekel Fabrikalarına yatırım yapılmadı, makine, teçhizat modernizasyonuna gidilmedi ve kaçak sigarının önü alınamadı ve sektör yabancı şirketler olmak üzere, özel sektörün insafına bırakıldı.
Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun (ÖYK) 05.02.2002 tarihli ve 2002/6 sayılı kararı ile TEKEL özelleştirme adı altında yapancı şirketlere devredildi ve tekel markası yok edildi.
Tekel Markası ve Tekel’in adeta yağma edilmesi
TEKEL İçki fabrikaları Nurol, Limak, Özaltın, Tütsab konsorsiyumu MEY İçki San. ve Tic. A.Ş.’ye 290 milyon dolara 27.2.2004 tarihinde satıldı. Satın alanlar bir yıl geçmeden şirketin yüzde 90’ının 800 milyon dolara American Teksas Pasific Group’a sattı. Bu satıştan birkaç yıl sonra da şirket 2,1 milyar dolara İngiliz Diego şirketine satıldı. Şirket son olarak 2011’de 3.3 milyar dolara Smirnoff votkalarının sahibi Diageo Plc tarafından satın alındı.
Bu fabrikalarda üretilen özellikle Türk rakısı olarak Dünya’da ünlenen Tekirdağ Rakısı markası da satılmış oldu
Tütün ve sigara fabrikaları, 1 Milyar 720 milyon dolara British Amerikan Tobacco’ya satıldı. Tekel sigara fabrikalarını satın alan British Amerikan Tobacco, kısa süre sonra fabrikaları kapattı.
Fabrikalar; ürün stokları, mamül stokları, arsaları, marka değeri, dağıtım kanalı ile kurulması imkansız olan ve bedeli ölçülemeyen büyük bir ekonomik değere sahipti. Bu fabrikalar devlete ödediği vergiler ve çalışma yaşamına kattığı değerler milyarlarca lira etmekteydi. Sadece birkaç yıllık kazancı ve ödediği vergi tutarı kadar bir bedelle hükümete yakın firmalara ve yabancı firmalara peşkeş çekildi.
İstanbul Unkapanı’nda bulunan 2.500 metrekare beş katlı Tekel gelen müdürlük binası 2010 yılında 49 yıllığına Hükümete yakın Medipol Grup’a kiralandı. Aynı guruba Ankara Tren garındaki binalar, İstanbul Kavacık’ta 17 dönüm arsa yine 550 dönüm Ankara’da arsa tahsis ediliyor.
Beşiktaş’ta 1929 yılında mimar Victor Adman tarafından yapılan Astro Tütün deposu hükümete yakın bir kişiye verildi.
Adana Sigara Fabrikası
1895 yılında kuruldu. Fabrika 2008 yılında Amerikan şirketi British American Tabacco (BAT) şirketine satıldı. BAT tarafından 3 Aralık 2014’te de Esas Gayrimenkul şirketinin sahibi Kazım Köseoğlu’ya satıldı. Adana’da 43 bin 525 metrekarelik TEKEL Sigara Fabrikası yerine 3 AVM yapıldı.
Ankara Bira Fabrikası
1934 yılında Ankara’da Gazi Orman Çiftliğinde Atatürk tarafından bir bira fabrikası kuruldu. Fabrika 1994 yılı sonunda bira fabrikası kapatıldı.
Bomanti Bira Fabrikası
Bomonti Bira Fabrikası
Bomonti Bira Fabrikası, Türkiye’de ilk bira fabrikası Alman şirketi tarafından 1888 yılında inşa edildi. Bu şirket 1890 yılında üretime başladı. Bomonti-Nektar Şirketinin sözleşmesi 1938 yılında sona erince, fabrika millileştirildi ve devletleştirildi. Özelleştirme politikaları ile desteklenmekten vazgeçilmiş, 1991 yılında ise kapanmıştır. Arsa ve binaları Diyanet işlerine devredilmek istenmiş, mahkemeye açılan davalar ile bu devir iptal edilmiştir. Binayı ve arsası “IC İçtaş İnşaat” aldı. 2010 yılında otel, kongre merkezi, rezidans ve eğlence merkezi oldu.
Eski Malt Binası”, “Eski Silo”, “Eski Arpa Temizleme Binası” ve “Eski Kazan airesi” taşınmazlarının Diyanet İşleri Başkanlığı verildi. Bazı binalar ise yıkıldı.
Tekel Bira markası ise Anadolu gurubuna satıldı, Bu satış daha sonra iptal edildi. Anadolu gurubu Tekel Bira markasını “Bomanti” markası olarak piyasaya sürdü.
Ballıca Sigara Fabrikası
Samsun fabrikası şehir merkezinde kapanınca 1997 yılında açıldı. Devlet-özel sektör işbirliği ile kurulan son teknoloji modern bir fabrikadır. Fabrika 2008 yılında British Amerikan Tobacco’ya satıldı.
Cibali Tütün (Sigara) Fabrikası
Fanrika 1884 yılında kuruldu ve 1925 yılında millileştirilip devletleştirildi. 1970 yılında İstanbul Sigara Fabrikası kuruluncaya kadarki dönemde ülkenin en önemli sigara fabrikasıdır. Cibali Tütün 1994 yılında Fabrikası kapatıldı. 1998 yılındaysa Kadir Has Vakfına devredildi. Rezzan Has Müzesi ve Kadir Has Üniversitesi olarak kullanılmaktadır.
Tekel Cibali Fabrikası Binası
İstanbul Maltepe Cevizli Sigara Fabrikası
1969 yılında üretime geçti. 11.11.1999 3. derece doğal sit alanı oldu. Fabrika 2008 yılında British Amerikan Tobacco’ya satıldı. Arsası hükümet mensuplarının da içinde olduğu vakıf olan İstanbul Şehir Üniversitesine kayırmacı bir anlayışla verildi.
Halkapınar Bomonti Nektar Bira Fabrikası
1912 yılında İzmir’de Halkapınar’da yabancı sermayece (Bomonti – Nektar ortaklığı) bira fabrikası kuruldu. Bu fabrika 1931 yılında faaliyetini durdurdu. İşletme 1940 yılında İnhisarlar Umum Müdürlüğü’ne devredildi. 2004 yılında kapatıldı. 71 bin 427 metrekare arazinin 30 bin metrekaresi kamuya, 41.520 metrekaresi konut+ticaret alanı, 15.344 metrekaresi yol, 9.800 metrekaresi park, 3.444 metrekaresi belediye hizmet alanı, 1.319 metrekaresi ise demiryolu olarak imar değişikliği yapıldı.
41.520 m2 Konut+ticari arsa 2013 yılında Türker holdinge 156 milyon liraya satıldı. 1100 adet konut, ofis ve ticari alan, orkestra çukuru, opera ve tiyatro salonu içeren proje yapıldı.
İzmir Tütün ve Sigara Fabrikası
1884 yılında kuruldu. Fabrika 29 Nisan 2002 günü kapatıldı. Fabrikanın 7 bin 699 metrekare tütün deposu 2009 tarihinde 14 milyon 750 bin TL’ye Gürel ve Karabacak ailelerinin oluşturduğu, İzmir Ortak Girişim Grubuna satıldı. Fabrika binaları T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına devredildi. Bakanlık binaları “İzmir Kültür Sanat Binaları” ismiyle kültür merkezine dönüştürülerek 2023 yılında açıldı.
Bitlis Tütün ve Sigara Fabrikası
1983 yılında Bitlis’te BEST (Bitlis Entegre Tütün Sanayii) kuruldu. Şirketin hisselerinin çoğunluğu Rothmans Şirketi’ne, azınlığı ise Bitlis’teki girişimcilere aitti. TEKEL, Rothmans Şirketi’nin hisselerinin yüzde 25’ini satın alarak bu işletmeye ortak oldu. Şirket başarılı olamayınca fabrika 1997 yılında TEKEL aldı. Fabrika 2010 yılında kapatıldı. 2022 yılında Fabrika Bitlis belediyesi tarafından satışa çıkarıldı.
Malatya Tütün ve Sigara Fabrikası
1925 yılında tütün atölyesi olarak kuruldu. 1939 yılında da Malatya Sigara Fabrikası’na dönüştürüldü. 2008 yılında BAT’a satılmıştı ve kapandı. TEKEL Sigara Fabrikası 2011 yılında tamamen yıkıldı ve arazisi ise aralarında Malatyalı işadamlarının bulunduğu bir gruba 20 milyon dolara satıldı. 43 dönüm fabrika arazisi üzerine AVM yaptı.
Samsun Tütün ve Sigara Fabrikası
1887 yılında kurulmuştu. 1997 yılında TEKEL’in Samsun Ballıca Fabrikası açılınca, şehir içindeki Samsun Sigara Fabrikası faaliyetini durdurdu. 17 bin 400 metrekarelik bir alan üzerine Samsun AVM yapıldı.
Tokat Tütün Ve Sigara Fabrikası
Tokat Sigara Fabrikası 1985 yılında üretime başladı. Fabrika 2008 yılında British Amerikan Tobacco’ya satıldı ve kapatıldı 400 arsası dönüm 122 bin metrekare kapalı alanı 2 yıl sonra Tokat’lı yatırımcılara satıldı. Yaklaşık 1 yıl sonra söz konusu alan “AVM, konut, benzinlik” yapımı içim Tokat belediyesine başvuruldu ve gerekli izinler alınmadı. Fabrika biları yıkıldı.
İstanbul Likör ve Kanyak Fabrikası (Mecidiyeköy Likör Fabrikası)
1930 yılında üretime geçti. İşletme, TEKEL’in özelleştirilme süreci öncesinde kapatıldı. Bir tarih yok edildi. Önce Maliye Bakanlığına sonra Toki’ye “Kültür ve turizm amaçlı kullanılabilir.” şerhi “özel koşullu ticaret alanı” olarak değiştirilerek devredildi. Binalar yıkıldı. 2010 yılında Torun Holdinge verildi. Pilevneli Galeri olarak bina yeniden açıldı.
Çanakkale Şarap ve Kanyak Fabrikası
1962 yılında açıldı. Fabrika 2003 yılında kapatılmıştı. Çanakkale’de Tekel Kanyak Fabrikası satıldı ve yerine “17 Burda’’ adıyla AVM yapıldı.
Telek Gelen Müdürlük Binası
Satılan Tekel içki Fabrikaları
MEY İçki San. ve Tic. A.Ş.’ye satılan Alkollü içki fabrikaları.
Bilecik Şarap Fabrikası: 1976 yılında açıldı.
Diyarbakır İçki Fabrikası: 1933 yılında üretime başladı. Kapanandı. Arazisi vakıf üniversitesine devredilmek isteniyor.
Ürgüp Şarap Fabrikası: 1943 yılında açıldı. Türkiye’nin tek doğal şarap mahzenine sahip olan fabrika kapatıldı. Kapadokya Üniversitesi tarafından 2020 yılında satıl alındı.
İzmir İçki Fabrikası: 1930’lu yıllarda kuruldu. MEY İçki San. ve Tic. A.Ş.’ye satıldı.
Karaman Şarap Fabrikası: 1976 yılında açıldı.
Kırıkkale Şarap Fabrikası: 1944 yılında kuruldu. İşletme 7 Temmuz 2003 tarihinde kapatıldı.
Nevşehir İçki Fabrikası: 1992 yılında kuruldu.
Şarköy Şarap Fabrikası: 1966 yılında açıldı. 2004 yılında yeni binaya taşındı. Eski binalar yıkıldı. 14 bin 729 metrekare yüzölçümlü taşınmaz 4 milyon 925 bin liraya Özkan Kadı’ya satıldı. Yeni bina Mey A.Ş.ye satıldı.
Paşabahçe İspirto ve İçki Fabrikası: 2004 yılından itibaren 5 yıl süreyle Mey içkiye verilmiş, 2007 yılında tekrar Tekel yönetimine geçmiştir. 2009 yılında As-Asya Gayrimenkul şirketine satıldı, As-Asya Gayrimenkul şartları yerine getiremeyince satış iptal edildi. 2012 yılında 355 milyon TL’ye Torunlar GMYO 49 yıllığına verildi.
Urfa Şarap Fabrikası: 1970 yılında kuruldu. Üretim durdu.
Tekirdağ Şarap ve İçki Fabrikası 1931 yılında kuruldu. Fabrika 2017 yılında üretime kapandı. Dünya çapında marka olan Tekirdağ Rakısı artık Manisa’da üretilmeye başlandı. Fabrika binalarından biri “Kültür Varlığı” olarak tescil edildi, 102.5 dönümlük arazisi üzerine AVM, Ticari ve konut yapılması için başvuru yapıldı. Edirne Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu plan değişikliğini uygun görmedi.
Tokat Şarap Fabrikası: 1944 yılında kuruldu. Fabrika daha sonraki yıllarda kapatıldı. TEKEL Gaziantep İçki Fabrikası, bir özel işletmenin 1930 yılında devletleştirilmesiyle oluştu. İşletme 7 Temmuz 2003 tarihinde kapatıldı.
Yozgat Bira Fabrikası: 1972 yılında kuruldu. 2004 yılında kapatıldı.
İşletme Hakkı Devredilen Tuz İşletmeleri
Ayvalık Tuzlası: TEKEL Balıkesir Ayvalık Tuzlası 26.04.2010 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 6.101.695 dolara Binbirgıda Tarım Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. firmasına devredildi.
Çamaltı Tuzlası: 26.04.2010 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 77.966.102 dolara Binbirgıda Tarım Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. firmasına devredildi.
Çankırı Kaya Tuzlası: 16.10.2003 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 535.079 dolara Çan-Kaya Kaya Tuzu San. A.Ş. firmasına satıldı.
Kağızman Tuzlası: TEKEL Kars Kağızman Tuzlası 10.02.2005 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 416.500 dolara Kristal Tuz Madencilik A.Ş. firmasına satıldı.
Kaldırım Tuzlası: 26.01.2006 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 40.700.000 dolara Koyuncu Nakliye Paz. Tic. A.Ş. firmasına devredildi.
Kayacık Tuzlası TEKEL Kaldırım Tuzlası 26.01.2006 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 42.200.000 dolara Mutlucan Tuz Mad. İnş. Tur. Oto. Pet. Nak. A.Ş. firmasına satıldı.
Sekili Tuzlası: 23.09.2004 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 617.000 dolara GÖKAY İnş. Tic. Mad. Ltd. Şti. firmasına devredildi.
Tuzluca Tuzlası: Iğdır Tuzluca tuzlası 22.09.2004 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 425.000 dolara SÜRKİT Gıda İç Dış Tic. A.Ş. firmasına devredildi.
Konya Yavşan tuzlası 22.03.2006 tarihinde İşletme Hakkı/Ruhsat Devri ile 37.300.000 dolara Cihanbeyli Mad. Tuz Nak. San. Tic. A.Ş. firmasına devredildi.
SONUÇ:
Türk tütünü Dünya’da tercih edilen ve rekabet gücü yüksekti. Virjinya tütününün önü açılarak sigara şirketleri Dünya’da bir rakipten kurtuldu ve aynı zamanda Türkiye pazarı tamamen üretimden satışa bu firmaların eline geçti. Bağımsız Türkiye kapitülasyonlar gibi bir uygulamaya yine kendi hükümetleri eliyle geçmiş gibi oldu. Bu firmalar Türkiye’de hiçbir zorlukla karşılaşmadan kazançlarına kazanç kattılar.
Tütün üretimi kıraç topraklarda yapılmaktaydı. Tütün ve üzüm üretimi düştü, kırsal kesimde fakirlik ve işsizlik oranı arttı. Tekel’in ekonomiye kattığı artı değer ve kazanç yok oldu. Gelir dağılımı ve bölgesel kalkınma, istihdam ve çalışma hayatı olumsuz etkilendi.
Kaçak sigara ve alkollü içki miktarında artış ile vergi kaybı önemli rakamlara ulaştı. Alkollü sektörüne konan vergiler ile uyuşturucu, uyuşturucu hap kullanımının ilkokullara kadar indi. Gençlerde uyuşturucu kullanımının yaygınlaşması toplumsal bir dram haline geldi.
Dünya’da hiç bir ülkenin yapmadığı bir uygulama devletçi yani halkçı ekonomik anlayış karşıtı anlayışlar tarafından yapılarak Türkiye’nin geleceğine darbe vuruldu. Bütçe açıkları azalmadı, borçlanma arttıkça arttı.
Kaynaklar
1 – TEKEL’İN ÖZELLEŞTİRİLMESİ VE İŞSİZLİK Tekgıda-iş Sendikarı
3 – TEKEL’i kim çökertti? Evrensel.net
05.11.2025
Nihat Vural
“Kendini bil, kendini tanı” ve “İyi ve faydalı İnsan ol”
Teknolojiyi İnsanlığın ve doğanın faydasına kullanarak sevgi ve dayanışmanın artmasına katkı sunmak önceliğimizdir. Birlikte üreten, paylaşan bir AHİ gibi egosuna yiğit, özündeki sevgiye bağlı kişi olmak her zaman hedefimizdir.
